คลองพระนคร

POSTED BY TRAVELBARADMIN | Friday, May 14, 2021 - 09:59

เมื่อเริ่มสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงย้ายราชธานีจากฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยามายังฝั่งตะวันออก มีการสร้างกำแพงเมือง ป้อมปราการป้องกันพระนคร โดยโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคูพระนครใหม่และขุดคลองเพิ่ม 2 คลอง คือ

แผนที่คูคลองเมือง 

คลองคูเมืองเดิม  จากคลองโรงไหมเดิม ทางด้านทิศเหนือของกรุงรัตนโกสินทร์ และคลองตลาดด้านทิศใต้ให้เชื่อมต่อกันคลองทำให้กรุงรัตนโกสินทร์มีสภาพเป็น “เกาะเมือง”

คลองรอบกรุง ได้ขุดคลองใหม่เชื่อมระหว่างคลองบางลำพูและคลองโอ่งอ่าง เพื่อเป็นการขยายแนวเขตพระนครออกไป มีคลองเล็ก ๆ เชื่อมคลองรอบกรุงและคลองคูเมืองเดิมสองคลองเรียกว่า คลองหลอด ปัจจุบันคือคลองวัดเทพธิดาและคลองวัดราชบพิธ

คลองขนาดเล็กในกรุงเทพ Photo by 

ทำให้พื้นที่โครงสร้างของเมืองแบ่งออกเป็น 2 ส่วนใหญ่ คือ

กรุงรัตนโกสินทร์ชั้นใน คือ เขตกำแพงเมืองเก่าสมัยกรุงธนบุรี ระหว่างคูเมืองเดิมกับแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นที่ตั้งของพระบรมมหาราชวัง

กรุงรัตนโกสินทร์ชั้นนอก คือ ที่ดินระหว่างคลองคูเมืองเดิมกับคลองรอบกรุง ซึ่งเดิมเป็นที่รกร้างหรือเป็นไร่นามาก่อนเพราะเป็นเขตนอกกำแพงเมือง

คู คลองรอบเมืองชั้นใน 

กรุงรัตนโกสินทร์ยุคแรกมีพื้นที่ภายในกำแพงเมือง 2,589 ไร่ เป็นพื้นที่ในเขตชั้นใน 1,125 ไร่ และเขตชั้นนอก 1,464 ไร่ ความยาวของกำแพงเมืองโดยรอบพระนคร ประมาณ 7.2 กิโลเมตร ตามแนวกำแพงเมืองมีป้อม 14 ป้อม ประตูเข้าออกพระนคร 63 ประตู

ในรัชสมัยพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีการขยายเขตพระบรมมหาราชวังออกไปทางทิศใต้อีก 20 ไร่ครึ่ง จนเกือบจดกับเขตวัดพระเชตุพน ฯ ในปี พ.ศ. 2361 โปรดให้ตัดถนนสายใหม่คั่นเขตระหว่างพระบรมมหาราชวังและวัดพระเชตุพนฯ ชื่อ ถนนท้ายวัง  

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้มีการก่อสร้างและบูรณะซ่อมแซมอาคารสำคัญในพระบรมมหาราชวังและวัดพระศรีรัตนศาสดารามจำนวนมาก และโปรดให้สร้างพระเจดีย์ใหญ่ภายนอกเขตกำแพงเมือง คือ เจดีย์ภูเขาทองขึ้นบริเวณปากคลองมหานาคต่อกับคลองรอบกรุงเช่นเจดีย์ภูเขาทองที่กรุงศรีอยุธยาอีกด้วย

คลองผดุงกรุงเกษม Photo by  Mikhail Yuryev

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้า ฯ ให้ขยายพื้นที่พระนครออกไปถึงแนวคลองผดุงกรุงเกษม ไม่มีกำแพงเมืองมีแต่ป้อม 7 ป้อม( ปัจจุบันไม่เหลืออยู่แล้ว) ทำให้พื้นที่กรุงรัตนโกสินทร์ขยายตัวเพิ่มขึ้นประมาณ 4,000 ไร่

มีพัฒนาการด้านการตั้งถิ่นฐานของชุมชนเปลี่ยนแปลงจากชุมชนในน้ำมาเป็นชุมชนบนบก โดยโปรดให้ตัดถนนขึ้นตามความต้องการของชาวจีนและชาวยุโรปเช่น ถนนเจริญกรุง ถนนตรง (พระรามที่ 4) ถนนสีลม ถนนเฟื่องนคร และถนนบำรุงเมือง สองฝากถนนสายต่าง ๆ โปรดให้สร้างตึกแถวเป็นห้องแถวสูง 1-2 ชั้น เพื่อให้เช่าทำการค้าขาย ลักษณะเช่นนี้จึงทำให้เกิดชุมชนใหม่บนบกเป็นครั้งแรกของเกาะรัตนโกสินทร์ ทำให้คลองในกรุงเทพที่มีมาแต่เดิมเสื่อมโทรมลง

คูคลองรอบกรุง Photo by Smarta

คืนชีวิตคลองรอบเกาะรัตนโกสินทร์

กระทรวงกลาโหม ร่วมกับสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี และกรุงเทพมหานคร รวมทั้งหน่วยงาน ที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ และภาคเอกชน ร่วมกันจัดทำโครงการเพื่อการพัฒนาแหล่งน้ำคลองคูเมืองเดิม ที่เชื่อมจากแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงบริเวณสะพานพระปิ่นเกล้า ไปยังปากคลองตลาด ระยะทาง 1.7 กิโลเมตร และพัฒนาคลองเชื่อมต่อทั้งคลองหลอดวัดราชนัดดา คลองหลอดวัดราชบพิธ ให้ใสสะอาด สวยงาม มีการนำสายไฟฟ้า สายสื่อสารลงใต้ดิน และดำเนินการย้ายคนเร่ร่อนอาศัยในพื้นที่ไปอยู่สถานสงเคราะห์ของภาครัฐ ในการปรับปรุงภูมิทัศน์ริม 2 ฝั่ง ให้เหมาะสมเป็นแหล่งท่องเที่ยว แห่งใหม่

คลองโอ่งอ่าง ได้มีการพัฒนาให้เป็นคลองสวยน้ำใส โดยปรับมาเป็นคลองโอ่งอ่างโฉมใหม่ และก้าวสู่แผนการพัฒนาคลองทั่วกรุงเทพ คลองโอ่งอ่างในสมัยโบราณ สร้างให้เป็นคลองคูเมืองกรุงเทพ รอบที่ 2 ซึ่งเป็นการขุดคลองเชื่อมระหว่างคลองบางลำภูบริเวณสะพานผ่านฟ้า ไปแม่น้ำเจ้าพระยาตรงข้ามสะพานพระปกเกล้า ในสมัยสร้างใหม่ ๆ เป็นแหล่งค้าค้าขายเครื่องปั้นดินเผาของทั้งชาวจีนและชาวมอญมาก่อน จึงเป็นที่มาของชื่อคลองโอ่งอ่าง

การปรับปรุงภูมิทัศน์ของคลองโอ่งอ่างเป็นถนนคนเดิน มีแผนต่อเนื่องในการพัฒนาพื้นที่ริมคลองโอ่งอ่าง ในช่วงแรกตั้งแต่สะพานดำรงสถิตถึงสะพานโอสถานนท์ ระยะทางประมาณ 1.5 กิโลเมตร ได้แก่ สร้างกำแพงเขื่อนกันดิน ปรับพื้นที่ถนนของสะพานเหล็กเดิม ให้เป็นถนนปูอิฐ ย้ายท่อร้อยสายไฟแรงสูงเดิมที่พาดผ่านตัวคลอง ไปเป็นฝังใต้ดิน วางท่อรับน้ำเสียจากบ้านเรือนริมคลองเพื่อไม่ให้ทิ้งน้ำเสียลงคลอง วางท่อจ่ายน้ำประปาเข้าบ้านเรือน ปรับปรุงภูมิทัศน์ตลอด 2 ข้างทางริมคลอง ปรับปรุงสะพานข้ามคลอง 5 แห่ง ได้แก่ สะพานดำรงสถิต สะพานภาณุพันธุ์ สะพานหัน สะพานบพิตรพิมุข และสะพานโอสถานนท์ ใช้งบประมาณไปทั้งหมด  325 ล้านบาท มีถนนคนเดินทุกสุดสัปดาห์ (ศุกร์-อาทิตย์) เป็นอีกหนึ่ง Destination ในการท่องเที่ยว

คลองผดุงกรุงเกษม Photo by iFocus

ทางกรุงเทพมหานครได้มีโครงการปรับปรุงภูมิทัศน์คลองผดุงกรุงเกษม โดยกำหนดการดำเนินการปรับปรุงออกเป็นช่วง ๆ เพื่อเป็นการนำร่องในการพัฒนาภูมิทัศน์คลองผดุงกรุงเกษม และให้เห็นภาพเป็นรูปธรรมเบื้องต้น  ในระยะแรกกำหนดดำเนินการบริเวณหัวลำโพงถึงสะพานเจริญราษฎร์ แบ่งเป็นช่วงหัวลำโพงถึงแยกกษัตริย์ศึกดำเนินการปรับปรุงภูมิทัศน์ทั้งบนบกและในคลอง ส่วนช่วงแยกกษัตริย์ศึกถึงสะพานเจริญราษฎร์ (จุดตัดกับคลองแสนแสบ) จะเน้นการปรับปรุงในน้ำ อาทิ ทางเท้า ทางเดินริมคลอง ทางจักรยาน ราวกันตก การตัดแต่งต้นไม้ริมคลอง การปรับปรุงท่าเรือ การขยายท่าน้ำ การนำแสงสีมาสร้างสีสันริมคลอง เป็นต้น กรุงเทพมหานครมีนโยบายฟื้นฟูคลองผดุงกรุงเกษมให้สามารถสนองประโยชน์แก่ชาวเมืองได้อย่างเต็มที่ทั้งการใช้เป็นเส้นทางเดินเรือโดยสาร แหล่งท่องเที่ยว และสถานพักผ่อนหย่อนใจ

คูคลองรอบกรุง Photo by Pelikh Alexey

การดำเนินงานเห็นผลในระยะยาว กรุงเทพมหานคร จะจัดทำแผนการพัฒนาคลองผดุงกรุงเกษมให้มีสภาพภูมิทัศน์สอดคล้องกับการใช้ที่ดินสองฟากคลองที่ยังมีสิ่งก่อสร้างอันทรงคุณค่าอยู่หลายแห่ง เช่น วัด สะพาน ตลาด สถานีรถไฟ ฯลฯ ซึ่งสำนักผังเมืองได้ดำเนินการจัดทำโครงการพัฒนาพื้นที่คลองผดุงกรุงเกษมและได้รับความเห็นชอบให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องรับไปดำเนินการตามแนวทางที่ศึกษา ประกอบด้วย แนวทางการปรับปรุงภูมิทัศน์ให้มีลักษณะสอดคล้องกับย่านการใช้ที่ดินและอาคารสองฝั่งคลองในบริเวณต่าง ๆ ตลอดเส้นทาง รวมทั้งการสร้างความร่มรื่น การปรับปรุงทางเท้า ระบบไฟฟ้าแสงสว่าง การสร้างหรือปรับปรุงท่าเทียบเรือ เขื่อน ท่อระบายน้ำ ป้ายประชาสัมพันธ์ตามเส้นทาง ตลอดจนการรักษาความสะอาด การควบคุมและรักษาคุณภาพน้ำ การเปิดจุดท่องเที่ยว และการจัดเทศกาลส่งเสริมการท่องเที่ยวต่าง ๆ

ทั้งหมดนี้เป็นการดำเนินการฟื้นฟูคูคลองรอบพระนคร ที่นอกจากจะมีความสำคัญในการกายภาพ ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม การคมนาคม ที่ถูกหลงลืมไปเป็นระยะเวลายาวนานแล้ว คลองเหล่านี้อย่างเป็นร่องรอยจารึกแห่งประวัติศาสตร์การก่อตั้งกรุงรัตนโกสินทร์มาตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2325 จนถึงปัจจุบัน

travelbaradmin's picture

ABOUT THE AUTHOR

POSTED BY travelbaradmin | Friday, May 14, 2021 - 09:59


admintator for web Travellerbar.com


RELATED FEED

POSTED BY travelbaradmin | Monday, June 14, 2021 - 12:25

เที่ยวภูเก็ต 2021


LEAVE A COMMENT

POSTED BY travelbaradmin | Thursday, June 10, 2021 - 12:04

สุมาตราเหนือ อินโดนีเซีย


LEAVE A COMMENT

POSTED BY travelbaradmin | Tuesday, May 25, 2021 - 08:40

วัดมหาธาตุ สุโขทัย


LEAVE A COMMENT